Sarkopenia u osób starszych, czyli brak siły w nogach i rękach

Jak wynika z szacunkowych danych, mięśnie mogą stanowić nawet 40% masy ciała człowieka. Mimo to wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że spadek ich objętości oraz pogorszenie sprawności, często obserwowane po 50. roku życia, mogą świadczyć o poważnych problemach zdrowotnych.

Dość często można spotkać się z opinią, według której zmniejszenie wagi u starszej osoby to naturalna część procesu starzenia. Taki stan rzeczy nie budzi więc niepokoju i nie jest kojarzony z chorobą, co może prowadzić do błędnego poczucia bezpieczeństwa i spokoju. Tymczasem niedostrzeganie utraty tkanki mięśniowej może być istotnym przeoczeniem, ponieważ osłabienie mięśni to jeden z istotnych sygnałów alarmowych organizmu.

Jeśli chodzi o proces zaniku mięśni, szczególnie często występuje on u osób z różnych względów unieruchomionych – leżących przez dłuższy czas z powodu choroby przewlekłej, urazu, udaru mózgu czy też poważnych uszkodzeń mechanicznych, np. w wyniku wypadku komunikacyjnego. W takich przypadkach ograniczenie sprawności ruchowej znacząco przyspiesza proces utraty masy mięśniowej.

Przyczyn osłabienia siły mięśni może być kilka, a jedną z nich stanowi sarkopenia. Czym jest to schorzenie? Jakie są jego objawy? Jak sobie radzić, gdy wystąpi? Poznajmy bliżej ten temat.

 

Sarkopenia – co to za choroba  

Sarkopenia jest przypadłością, która dotyka najczęściej osoby w podeszłym wieku. Jej nazwa pochodzi z języka greckiego i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „niedobór ciała”. Choroba ta polega na postępującym, związanym z wiekiem ubytku masy mięśni szkieletowych, który prowadzi również do osłabienia ich siły i spadku wagi. Z biegiem czasu może to skutkować poważnym osłabieniem organizmu, zanikiem mięśni, a w skrajnych przypadkach nawet śmiercią.

Co istotne, proces ten nie dotyczy jedynie wyglądu zewnętrznego czy masy ciała – jego konsekwencje obejmują również wyraźne pogorszenie sprawności fizycznej, jak i funkcjonowania całego organizmu. Mięśnie zaczynają zawodzić, a wykonywanie prostych codziennych czynności staje się coraz trudniejsze. Jeżeli nie zostaną podjęte kroki w celu poprawy stanu zdrowia, osoba z sarkopenią może stopniowo tracić samodzielność i stawać się całkowicie zależna od pomocy innych.

Postępujące osłabienie mięśni wiąże się ze znacznym spadkiem jakości życia. Utrudnione poruszanie się, problemy z utrzymaniem równowagi czy częstsze upadki to tylko niektóre z objawów, które z czasem mogą prowadzić do ciężkiej niepełnosprawności. W zaawansowanych przypadkach choroba ta zwiększa także ryzyko zgonu.

Badania naukowe pokazują, że u podstaw sarkopenii leży brak równowagi między procesem syntezy białek mięśniowych a ich rozpadem. U osób starszych coraz częściej przeważa ten drugi proces, co powoduje postępujący zanik mięśni.

Szacuje się, że na przestrzeni życia człowiek traci w ciągu dekady około 8% masy mięśniowej. Po ukończeniu 70 lat tempo to wzrasta, osiągając nawet 15% przez dziesięć lat. Nietrudno więc zauważyć, że wiek odgrywa kluczową rolę w rozwoju sarkopenii i wpływa na skalę jej objawów.

Znane są dwa główne typy schorzenia:

• sarkopenia pierwotna – związana przede wszystkim z procesami starzenia się organizmu;
• sarkopenia wtórna – pojawia się w wyniku innych czynników, niezależnych bezpośrednio od postępującego wieku i związanych z tym zmian w ciele.

 

Objawy sarkopenii

Symptomy sarkopenii dość często pokrywają się z objawami innych przypadłości, które pociągają za sobą spadek masy ciała u starszych osób. Z tego względu trafne rozpoznanie schorzenia może nastręczać trudności, szczególnie w jego wczesnym stadium.

Z uwagi na tę okoliczność ważne jest, by zwracać uwagę na pojawiające się stopniowo zmiany – kumulacja objawów może wskazywać na rozwój sarkopenii. Do niepokojących sygnałów należą m.in.: ogólne osłabienie, trudności w poruszaniu się, szybsze męczenie się, problemy z utrzymaniem równowagi czy zauważalne chudnięcie.

Regularne monitorowanie masy ciała – np. poprzez ważenie się raz w tygodniu – może pomóc w wykryciu niepokojących spadków wagi, które w podeszłym wieku nie powinny być bagatelizowane. W przypadku zaobserwowania tego typu objawów, nie zwlekajmy z wizytą u lekarza, aby możliwie jak najszybciej rozpocząć adekwatne – diagnostyczne i terapeutyczne – działania.

 

 

Jak najczęściej objawia się sarkopenia?

Do głównych symptomów należą:

1. Postępujący spadek masy mięśniowej, który przekłada się na ogólne zmniejszenie masy ciała. Proces ten zachodzi stopniowo – mięśnie słabną z czasem, a osoba dotknięta schorzeniem traci siłę i wytrzymałość.
2. Osłabienie fizyczne objawia się nie tylko spadkiem siły, ale też wyraźnym ograniczeniem aktywności. Czynności, które wcześniej były wykonywane bez trudu – jak spacer, poruszanie się po mieszkaniu czy codzienne zakupy – zaczynają stanowić prawdziwe wyzwanie. W efekcie pojawia się niechęć do ruchu, czemu towarzyszy wyraźny spadek zaangażowania w aktywność fizyczną, a ogólne zmęczenie staje się coraz bardziej zauważalne.
3. Zmniejszona zdolność do podejmowania wysiłku fizycznego oraz współwystępujące zaburzenia równowagi zwiększają niebezpieczeństwo upadków i odniesionych w ich rezultacie kontuzji. Utrata stabilności może prowadzić do przewróceń, co u osób starszych wiąże się z dużym ryzykiem urazów, w tym złamań.
4. Sarkopenii może towarzyszyć również spadek odporności. Osoby z osłabioną masą mięśniową są bardziej podatne na infekcje i częściej zapadają na choroby. Dlatego tak ważna jest w tym przypadku dobrze zbilansowana dieta bogata w białko, witaminy i składniki wspierające układ odpornościowy. Odpowiedni sposób odżywiania ma kluczowe znaczenie nie tylko w prewencji, ale także w budowaniu siły i regenerowaniu się organizmu.
5. Innym, często niedostrzeganym objawem są zaburzenia termoregulacji. Mimo obecności infekcji organizm może nie reagować klasycznymi symptomami, takimi jak gorączka, dreszcze czy pocenie się. Może to utrudnić wczesne rozpoznanie choroby.
6. Słaba kondycja mięśni brzucha może prowadzić do problemów z wypróżnianiem się, co u każdego, nie tylko u seniorów, wiąże się z dużym dyskomfortem i nie jest dobre dla naszego organizmu. W takim przypadku zaleca się dietę bogatą w błonnik, który wspiera prawidłowe trawienie i funkcjonowanie jelit.
7. Występujący w sarkopenii spadek siły mięśniowej dotyczy również mięśni oddechowych. Objawem choroby bywają więc zaburzenia oddechu. Może dojść do niedotlenienia komórek, co z kolei przekłada się na sposób, w jaki funkcjonuje nasz mózg. Objawia się to m.in. zawrotami głowy, obniżoną koncentracją oraz uczuciem zmęczenia w ciągu dnia (i to mimo odpowiedniej długości nocnego snu).

 

Brak siły w nogach i rękach

Odczuwany w nogach i rękach brak sił również jest typowym i często występującym objawem sarkopenii. Jeżeli dotyczy kończyn dolnych, pociąga za sobą problemy z poruszaniem się. Bez względu na to, czy chodzi o przemieszczanie się po płaskim terenie, czy o wchodzenie po schodach, staje się to nie lada trudnością. Utrata siły w nogach utrudnia ich unoszenie, co w późniejszym stadium choroby sprawia, że pokonywanie nawet niewielkich przeszkód staje się prawie niemożliwe.

Warto jednak pamiętać, że umiarkowany wysiłek jest jak najbardziej rekomendowany osobom z sarkopenią. Z powodzeniem pełni on funkcję naturalnej formy rehabilitacji ruchowej, a przy tym zapobiega dalszej utracie sprawności fizycznej.

 

Co zwiększa ryzyko rozwoju sarkopenii?

Choć dokładna przyczyna rozwoju sarkopenii nie została jeszcze jednoznacznie ustalona, badania nad tą chorobą wskazują na istnienie określonych czynników ryzyka, które są z nią ściśle powiązane. Należą do nich:

• Wiek chorego – jak wspomniano powyżej, element ten ma podstawowe znaczenie.
• Płeć – zgodnie z wynikami badań schorzenie występuje głównie u kobiet.
• Niska aktywność fizyczna pacjentów – nie od dziś wiadomo, że nieużywane mięśnie zanikają.
• Zbyt mała wartość energetyczna posiłków.
• Niosące ze sobą ryzyko próby utraty wagi na własną rękę przez osoby w podeszłym wieku. Warto pamiętać, że nie drakońskie diety, ale regularna aktywność fizyczna stanowi najbezpieczniejszy sposób na schudnięcie (dotyczy to każdego, a zwłaszcza seniorów).
• Choroby zapalne o charakterze przewlekłym – jak wynika z badań, do takich przypadków należy w szczególności reumatoidalne zapalenie stawów, ale też np. toczeń, choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
• Nałogowe stosowanie używek – na podstawie badań nad sarkopenią stwierdzono, że sięganie po nikotynę, alkohol czy np. narkotyki pogarsza stan zdrowia i nasila tempo utraty masy mięśniowej
• Choroby mające wyniszczający wpływ na organizm człowieka, takie jak np. AIDS czy ciężka niewydolność narządowa.
• Czynniki genetyczne – ryzyko wzrasta, jeżeli na przestrzeni lat schorzenie było diagnozowane w naszej rodzinie.
• Przewlekły stres.

 

 

Otyłość sarkopeniczna

To szczególny rodzaj schorzenia, w którym zanik mięśni współwystępuje z nadmiernym przyrostem tkanki tłuszczowej oraz znacznym przybraniem na wadze chorego. W stanie tym zmniejsza się masa mięśniowa, ale objętość tkanki tłuszczowej nie ulega proporcjonalnemu obniżeniu – wręcz przeciwnie, często dochodzi do znacznego wzrostu wagi.

Zjawisko to może być niebezpieczne, ponieważ ukrywa objawy typowej sarkopenii pod pozorem nadwagi. Można odnieść wrażenie, że organizm funkcjonuje prawidłowo, podczas gdy w rzeczywistości mamy do czynienia z poważnym deficytem mięśni.

Otyłość sarkopeniczna wiąże się z wyższym ryzykiem powikłań zdrowotnych niż sama sarkopenia. Wynika to z faktu, że często współistnieje z innymi chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca typu 2 czy schorzenia układu sercowo-naczyniowego. Z tego względu zwiększa się również ryzyko przedwczesnego zgonu.

Warto mieć świadomość, że połączenie nadmiernej masy tłuszczowej z ubytkiem mięśni stawia organizm w szczególnie trudnej sytuacji. Dlatego tak ważne jest, aby w przypadku podejrzenia sarkopenii, szczególnie przy jednoczesnym przybraniu na wadze, nie zwlekać z konsultacją lekarską i wdrożeniem odpowiednich działań.

 

Sarkopenia – rozpoznanie i leczenie

Rozpoznanie sarkopenii wymaga dokładnej oceny stanu zdrowia, dlatego proces diagnostyczny obejmuje zazwyczaj kilka elementów. Należą do nich:

• analiza historii choroby;
• badanie fizykalne;
• pomiar siły mięśni;
• ocena tkanki mięśniowej.

Lekarz bierze pod uwagę również inne objawy oraz czynniki ryzyka, które mogą przyczynić się do rozwoju choroby. Kluczowe jest także, by wykluczyć inne schorzenia, które mogą dawać symptomy w postaci obniżenia masy mięśniowej.

Leczenie sarkopenii powinno być kompleksowe i dostosowane do indywidualnych potrzeb każdej osoby. Opiera się ono na kilku podstawowych punktach:

1. Aktywność fizyczna

Regularny ruch, a zwłaszcza ćwiczenia siłowe, to najskuteczniejszy sposób na zatrzymanie postępu choroby. Aktywność fizyczna pomaga nie tylko utrzymać i odbudować siłę i masę mięśniową, ale też poprawia ogólną sprawność i równowagę. Trening powinien być dopasowany do możliwości i kondycji danej osoby. Ustalając go, koniecznie musimy wziąć pod uwagę stadium rozwoju choroby.

2. Zdrowa i zbilansowana dieta

W diecie osoby z sarkopenią bardzo ważne jest odpowiednie spożycie białka, co jest nieodzowne dla rozwoju i zregenerowania masy mięśniowej. Nie można zapominać także o odpowiedniej podaży kalorii, a także substancji odżywczych, witamin i minerałów. Każdy z tych elementów wspiera prawidłowe funkcjonowanie organizmu i zapobiega osłabieniu mięśni.

3. Wsparcie farmakologiczne i suplementacja

Bywają przypadki, szczególnie jeśli źródło sarkopenii stanowią zaburzenia hormonalne, kiedy wskazane staje się zastosowanie kuracji hormonalnej. Równie ważna bywa suplementacja — np. witaminami D i B12, wapniem czy magnezem — szczególnie gdy w diecie występują niedobory żywieniowe.

Co stanowi klucz do sukcesu w leczeniu sarkopenii? Ważne jest na pewno indywidualne podejście. Każda zmagająca się z sarkopenią osoba powinna mieć opracowany indywidualny plan leczenia, który będzie dostosowany do jej stanu zdrowia, stylu życia i możliwości. Regularna kontrola rezultatów terapii i ewentualne modyfikowanie jej przebiegu są niezbędne, aby osiągnąć możliwie najlepsze efekty.

Edukacja również odgrywa tu istotną rolę – zrozumienie, jak duże znaczenie ma ruch, zdrowa dieta i systematyczne badania kontrolne może realnie wpłynąć na jakość życia i poprawę zdrowia osób dotkniętych sarkopenią.

 

Informacje przedstawione w powyższym artykule są poradami i mają charakter poglądowy. Przed zastosowaniem prosimy o konsultację z lekarzem.

 

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Odbudowa mięśni w starszym wieku
• Jak odżywiać się dla zdrowia mózgu i lepszego samopoczucia?
• Profilaktyka zawału serca

 

 

Źródła

1. https://akademiaopiekunow.pl/sarkopenia-a-zanik-miesni-u-osob-starszych/ [dostęp: 27.08.2025]
2. https://diag.pl/pacjent/artykuly/sarkopenia-przyczyny-objawy-leczenie/ [dostęp: 27.08.2025]