Jakość powietrza – wpływ na samopoczucie i znaczenie dla zdrowia

Nauka potwierdza: kiedy przebywamy na obszarach, gdzie poziom zanieczyszczeń powietrza jest wysoki, ma to wysoce niekorzystny wpływ na stan naszego zdrowia. O ich szkodliwym oddziaływaniu świadczy rosnąca liczba badań naukowych. Co sprawia, że powietrze jest złej jakości? W jaki sposób odbija się to na naszym samopoczuciu i organizmie? Jak wygląda sytuacja w Polsce? Na te pytania odpowiadamy w poniższym artykule.

Jeśli chodzi o zanieczyszczenie powietrza, należy ono do najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia człowieka. Jak wskazują szacunki, za jego przyczyną mają miejsce przedwczesne zgony i to w liczbie aż 5,5 miliona w skali świata. Samej Europu dotyczy z tego blisko pół miliona.

Na jakość powietrza wpływa nie tylko ilość substancji szkodliwych, które są emitowane, lecz także skala emisji, charakter zachodzących w atmosferze przemian fizykochemicznych oraz przemieszczanie się zanieczyszczonych mas powietrza.

Główne źródło złej jakości powietrza stanowią procesy spalania paliw kopalnych i inne mechanizmy technologiczne, a także transport oparty na pojazdach silnikowych – samochodach osobowych i ciężarówkach, statkach i samolotach.

Do najczęściej występujących zanieczyszczeń powietrza zalicza się:

• pyły zawieszone;
• tlenek węgla;
• ozon;
• dwutlenek azotu;
• dwutlenek siarki;
• benzo(a)piren.

Co do pyłów, rozróżniamy trzy ich frakcje: gruboziarniste PM-<10 mm (PM10), drobne PM-<2,5 mm (PM2,5) oraz ultradrobne cząstki UFP (<0,1 mm), które powstają przede wszystkim w następstwie emitowania dymów z kominów przemysłowych oraz spalin pochodzących z samochodów ciężarowych.

 

Składniki powietrza i źródła zanieczyszczeń

Powietrze jest mieszaniną gazów, w której około 78% stanowi azot, 21% tlen, a pozostały 1% to argon oraz inne aerozole, takie jak dwutlenek węgla, neon czy hel. Za zanieczyszczenie uznaje się każdą substancję, która nie należy do naturalnego składu powietrza lub występuje w nim w ilościach przekraczających dopuszczalne normy. Wśród ich źródeł wyróżnia się zarówno działania człowieka, jak i procesy zachodzące w środowisku naturalnym.

Do źródeł zanieczyszczeń powietrza, u podstaw których leży działalność człowieka, należą:

• energetyczne – zalicza się do nich cały sektor wydobywczy, m.in. kopalnie węgla i szyby wiertnicze, a także procesy spalania paliw;
• przemysłowe – jak sama nazwa wskazuje, związane są one z przemysłem, głównie ciężkim, takim jak hutnictwo czy cementownie, a także metalurgicznym, spożywczym i innymi gałęziami produkcji;
• komunikacyjne – dotyczą transportu w szerokim ujęciu tego słowa, tj. emisji gazów powstających podczas jazdy samochodem, podróży koleją, lotów samolotami czy rejsów na statkach;
• komunalne – obejmują m.in. działalność gospodarstw rolnych, wysypiska odpadów, oczyszczalnie ścieków oraz palenie węglem w domowych piecach.

Co do naturalnych źródeł zanieczyszczeń powietrza, należą do nich:

• erupcje wulkanów – podczas wybuchu do atmosfery przedostają się w ogromnych ilościach popioły wulkaniczne i gazy m.in. z dwutlenkiem węgla i siarkowodorem w swoim składzie;
• gejzery – z których uwalniają się znaczne ilości arsenu i siarkowodoru;
• pożary lasów – na skutek których dochodzi do emisji tlenku i dwutlenku węgla;
• bagna – emitują do powietrza substancje w rodzaju dwutlenku węgla, amoniaku i metanu;
• wyładowania atmosferyczne – przyczyniają się do powstawania i uwalniania do atmosfery tlenków azotu.

 

 

Skutki zanieczyszczeń powietrza

Współczesne czasu charakteryzuje wzrost zapotrzebowania na energię, a do tego dynamiczny rozwój technologii oraz powszechna komunikacja samochodami. Wszystko to spowodowało i nadal powoduje, że atmosfera pełna jest szkodliwych substancji. Wśród nich znajdują się m.in. wcześniej wspomniane pyły zawieszone, dwutlenek węgla i lotne związki organiczne.

Nie ulega wątpliwości, że przebywanie w środowisku o wysokim poziomie zanieczyszczeń ma negatywny wpływ na nasze samopoczucie i stan zdrowia. Co więcej, kontakt ze złej jakości powietrzem jest praktycznie nieunikniony. Narażeni jesteśmy na niego nie tylko na zewnątrz, ale również w domu czy w miejscu pracy. Szkodliwe substancje dostają się do organizmu wraz z oddechem, co zwiększa ryzyko rozwoju różnych chorób.

Choć zanieczyszczenia powietrzą stanowią zagrożenie dla wszystkich, istnieją grupy szczególnie podatne na ich niekorzystne działanie. Są one zatem groźne przede wszystkim dla:

• dzieci i niemowląt, ponieważ nie doszło u nich jeszcze do pełnego rozwoju układu oddechowego, krwionośnego i nerwowego;
• kobiet w ciąży;
• osób z przewlekłymi chorobami serca oraz układu oddechowego;
• chorych na cukrzycę;
• zmagających się z otyłością;
• osób wykonujących pracę w środowisku o podwyższonym stężeniu zanieczyszczeń;
• seniorów o słabszej odporności niż u młodszych osób. 

W dalszej części artykułu poznamy wpływ złej jakości powietrza na zdrowie i pracę poszczególnych układów organizmu człowieka. Co bowiem ważne w tym kontekście, to fakt, że zawarte w atmosferze substancje szkodliwe szkodzą nie tylko górnym drogom oddechowym, lecz także innym naszym narządom.

 

Wpływ złej jakości powietrza na układ nerwowy człowieka

Wdychanie zanieczyszczonego powietrza ma niekorzystny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy i jego funkcjonowanie. Długotrwałe przebywanie w środowisku o niskiej jakości powietrza może skutkować takimi dolegliwościami jak ból głowy, uczucie niepokoju, obniżony nastrój i depresja czy trudności z zapamiętywaniem.

Jak wykazały badania, cząstki pyłów zawieszonych o średnicy mniejszej niż 0,1 mikrona są w stanie przenikać do tkanki mózgowej. Może to prowadzić do niebezpiecznych zmian oraz stanów zapalnych, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia poważniejszych chorób, takich jak m.in. choroba Alzheimera.

Z kolei u seniorów długotrwała ekspozycja na zanieczyszczone powietrze wiąże się dodatkowo z obniżeniem sprawności umysłowej oraz stopniowym pogarszaniem się funkcji poznawczych. 

Co również istotne, negatywne skutki zanieczyszczeń dla układu nerwowego dotyczą zarówno dorosłych, jak i dzieci. U tych drugich zauważono istnienie zależności między jakością powietrza w miejscu ich przebywania a wynikami w nauce. Stwierdzono ponadto, że dzieci kobiet narażonych w czasie ciąży na wysoki poziom szkodliwych gazów osiągały gorsze rezultaty w testach inteligencji. Częściej doświadczały też depresji i obniżonego nastroju, a ich problemy dotyczyły także koncentracji i pamięci.

 

Zła jakość powietrza a układ oddechowy i jego choroby

Oddychanie złej jakości powietrzem może skutkować wystąpieniem lub nasileniem się chorób i niedomagań układu oddechowego. Do najczęstszych konsekwencji należą alergie, podrażnienie oczu, nosa i gardła, a w poważniejszych przypadkach – zapalenie płuc lub oskrzeli czy np. astma.

Jeśli chodzi o Polskę, w naszym kraju rośnie liczba osób chorujących na schorzenia układu oddechowego. Zgodnie z szacunkami astma dotyka około 4 milionów ludzi, przy czym blisko połowa z nich nie ma jej zdiagnozowanej. W efekcie osoby te mogą być niewłaściwie leczone. Dodatkowo, jeśli przebywamy w środowisku o bardzo złej jakości powietrza, może to prowadzić do zaostrzenia objawów choroby.

Tożsamy przypadek dotyczy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). U tych z nas, którzy borykają się z tym schorzeniem, pod wpływem dużego narażenia na szkodliwe substancje w powietrzu może pogorszyć się stan zdrowia. Przykre następstwo stanowią w takich sytuacjach częstsze hospitalizacje i zwiększona umieralność.

Wysoki poziom zanieczyszczeń pociąga za sobą także wzrost ryzyka infekcji dróg oddechowych, co jest częstą przypadłością dzieci. Małoletnich, z uwagi na ich nie w pełni dojrzały układ oddechowy, często łapią przeziębienia i zapalenie oskrzeli lub męczy kaszel o charakterze przewlekłym. Dobrze jest też mieć na uwadze, że dolegliwości dotyczące dróg oddechowych stanowią poważne zagrożenie również dla osób w podeszłym wieku. W przypadku seniorów notuje się zwiększoną umieralność, np. w wyniku zapalenia płuc.

Co warte podkreślenia, Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała pył zawieszony jako substancję rakotwórczą. Oznacza to, że może on przyczynić się m.in. do wystąpienia nowotworów płuc. W Polsce z jego szczególnie wysokim stężeniem mamy do czynienia w sezonie grzewczym, a zjawisko to dotyczy zwłaszcza regionów Śląska i Małopolski. Innymi związkami uznanymi za rakotwórcze są także m.in. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne oraz benzo(a)piren.

W tym miejscu dobrze jest jednak mieć zaznaczyć, że i tak największe ryzyko zachorowania na raka płuc dotyczy nałogowych palaczy. Mimo to zagrożenia ze strony złej jakości powietrza nie można lekceważyć. W przeciwieństwie do ekspozycji na dym papierosowy wiele osób jest na nie bowiem narażonych codziennie.

 

 

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na układ sercowo-naczyniowy

Wdychanie złej jakości powietrza może prowadzić do nasilenia objawów istniejących chorób serca i naczyń krwionośnych. Jest możliwe, że zaszkodzi także zdrowym osobom, przyczyniając się do wystąpienia tego typu przypadłości. Długotrwałe narażenie na toksyczne substancje powoduje wzrost ryzyka rozwoju takich schorzeń jak nadciśnienie, miażdżyca oraz arytmia lub nawet zawał serca.

Wyniki przeprowadzonych na Uniwersytecie Jagiellońskim badań naukowych wykazały, że smog działa destrukcyjnie na układ krążenia człowieka, bez względu na jego wiek i stan zdrowia. W toku analiz dowiedzione zostało, że zawarte w smogu pyły zawieszone oddziałują niekorzystnie na śródbłonek naczyń krwionośnych. Jest wysoce prawdopodobne, że sprzyja to powstawaniu stresu oksydacyjnego, a w konsekwencji – stanów zapalnych w układzie krwionośnym. Zmiany te zwiększają niebezpieczeństwo, że rozwinie się miażdżyca czy np. choroba wieńcowa lub dojdzie do zawału serca czy udaru mózgu.

Odnośnie układu krwionośnego istotny jest też przykład badań z 2016 roku, które miały miejsce w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu. Zgodnie z ich wynikami przebywanie w miejscach, gdzie stężenie pyłów przekracza 200 µg/m³, wiąże się z o 8% wyższą śmiertelnością z powodu chorób sercowo-naczyniowych.

 

Zanieczyszczone powietrze a ciąża i rozwój prenatalny

Zła jakość powietrza stanowi zagrożenie dla organizmu już w okresie prenatalnym. Wrażliwość rozwijającego się płodu na toksyczne substancje jest naprawdę wysoka. Dotyczy to szczególnie pyłu zawieszonego i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), które potrafią przedostać się do łożyska.

Wyniki światowych badań naukowych, którym poddano kobiety w ciąży, niezbicie dowodzą, że ekspozycja na wysoki poziom zanieczyszczeń powietrza zwiększa ryzyko wcześniactwa, za niskiej masy urodzeniowej noworodka czy nawet obumarcia płodu. Co więcej, okoliczność ta przyczynia się do wzrostu zagrożenia późniejszymi problemami u dziecka, takimi jak trudności z pamięcią i koncentracją czy zaburzenia ze spektrum autyzmu. W toku badań okazało się ponadto, że dzieci urodzone z niską masą ciała częściej wykazywały objawy sugerujące rozwój astmy, np. świszczący oddech.

W tym miejscu warto też wspomnieć o badaniach prowadzonych w Krakowie, zgodnie z którymi najmłodsi narażeni prenatalnie na złej jakości powietrze odznaczali się niższym ilorazem inteligencji (IQ) – średnio o 3,8 punktu w odniesieniu do dzieci matek przebywających w czystym środowisku. Zbliżone wyniki uzyskali naukowcy z Nowego Jorku. Oprócz niższego IQ dzieci matek narażonych w ciąży na WWA częściej wykazywały problemy z kontrolowaniem emocji i nadpobudliwość.

 

Jakość powietrza w Polsce

Jeśli chodzi o jakość powietrza w Polsce, jest ona jedną z najgorszych w Unii Europejskiej. Dane Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) pokazują: w pierwszych 50 europejskich miastach o najwyższym zanieczyszczeniu plasuje się wiele polskich miejscowości. Są to m.in. Kraków, Rybnik, Nowy Sącz, Żywiec, Pszczyna, Opoczno czy Wodzisław Śląski. Problem jest najpowszechniejszy w województwie śląskim, małopolskim i mazowieckim.

Sytuacja w naszym kraju wygląda tak źle przede wszystkim z powodu smogu – mieszanki szkodliwych substancji powstałej w wyniku:

• działalności człowieka;
• niekorzystnych warunków atmosferycznych;
• położenia geograficznego.

Okolicznością, która szczególnie sprzyja temu, by powstał smog, są dni bez wiatru i z wysokim ciśnieniem. W takich warunkach szkodzące naszemu zdrowiu cząstki zamiast unosić się w powietrzu opadają. W wyniku tego powstaje toksyczna mgła, łatwo przenikająca do organizmu człowieka.

Problemy z jakością powietrza w Polsce mają swoje źródło w licznych zaniedbaniach. Ostatnie lata wiążą się z postępem w tej kwestii, łącznie ze wzrostem świadomości społeczeństwa w zakresie zagrożeń związanych ze złej jakości powietrzem. Wciąż pozostaje jednak wiele do zrobienia w porównaniu do krajów zachodnich. Co jeszcze przed nami?

• zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii;
• poprawa w obszarze gospodarki odpadami;
• wymiana starych pieców i kotłów;
• skuteczniejsza edukacja społeczna.

Jak obrazują statystyki, aż 65% Polaków nie jest w posiadaniu dostatecznej wiedzy na temat jakości powietrza w miejscu swojego zamieszkania. Więcej niż 60% z nas uważa, że powietrze, którym oddycha, jest czyste, a co za tym idzie zdrowe.

 

Normy i świadomość zagrożeń

Świadomość zagrożeń wynikających ze złej jakości powietrza rośnie dzięki nowym, bardziej rygorystycznym normom opracowanym przez WHO. W porównaniu do raportu z 2005 roku zaostrzone zostały limity dla najbardziej toksycznych substancji, takich jak pyły zawieszone, dwutlenki azotu i siarki, ozon czy tlenek węgla. Potwierdza to fakt, że ich szkodliwy wpływ na nasze zdrowie jest jeszcze większy niż dotąd uważano.

Głównym źródłem informacji o aktualnej jakości powietrza są w Polsce specjalistyczne, działające w sposób profesjonalny stacje pomiaru. Wyniki przedstawia się zgodnie z Polskim Indeksem Jakości Powietrza, utworzonym  przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ). Indeks wskazuje zarówno klasę jakości powietrza, potencjalne następstwa dla zdrowia, jak i zalecenia dotyczące postępowania w danych warunkach.

1. Bardzo dobra jakość powietrza – świadczy o idealnych warunkach do przebywania na świeżym powietrzu, można swobodnie uprawiać aktywność fizyczną.
2. Dobra jakość powietrza – obecne w atmosferze zanieczyszczenia nie stanowią istotnego zagrożenia, minimalne ryzyko istnieje dla seniorów, dzieci i osób z chorobami układu oddechowego lub krwionośnego.
3. Umiarkowana jakość powietrza – w tym wypadku warunki do przebywania na powietrzu określane są akceptowalnymi, mogą być jednak ryzykowne dla dzieci, osób w podeszłym wieku i chorych.
4. Dostateczna jakość powietrza – wskazuje się, aby ograniczyć czas aktywności na zewnątrz, zwłaszcza dzieciom i osobom starszym z problemami ze strony układu oddechowego.
5. Zła jakość powietrza – przebywanie na świeżym powietrzu nie jest wskazane, szczególnie dla osób z grup ryzyka.
6. Bardzo zła jakość powietrza – odradza się podejmowania jakichkolwiek aktywności na zewnątrz, szczególnie w przypadku dzieci, osób starszych i schorowanych.

 

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Źródła zanieczyszczeń powietrza
• Wpływ zanieczyszczenia powietrza na naszą psychikę
• Działania proekologiczne – przykłady dla miast

 

 

Źródła

1. https://loveair.pl/zdrowie/jakosc-powietrza-a-zdrowie [dostęp: 23.01.2026]
2. https://ncez.pzh.gov.pl/ruch_i_zywienie/zanieczyszczenia-powietrza-a-zdrowie-i-aktywnosc-fizyczna/ [dostęp: 23.01.2026]